ستایش: لطف خدا

قلمرو فکری

به نام خدایی سخنم را آغاز می‌کنم که نامش سبب اثربخشی کلام می‌شود و بر شیرینی و دلپذیری معنیِ سخن می‌افزاید. (نام خدا باعث افزایش تأثیرگذاری و ارزشمندی کلام)

قلمرو ادبی

منظور از «چاشنی‌بخش» و «حلاوت‌سنج»← خدا / زبان: مجاز از سخن، کلام

قلمرو زبانی

چاشنی: طعم، مزه / چاشنی‌بخش: آنچه برای اثربخشی بیشتر کلام به آن اضافه می‌شود. / حلاوت: شیرینی حلاوت‌سنج: آنچه میزان شیرینی و دلپذیری هر چیز را نشان دهد. / حذف فعل «آغاز می‌کنم»← به قرینهٔ معنایی

قلمرو فکری

آنکسی ارجمند و بزرگ می‌شود که خداوند او را عزیز و ارجمند بخواهد و آنکسی خوار و زبون می‌شود که خدا او را خوار و زبون بخواهد. (عزت و ذلّت، دست خدا)

قلمرو ادبی

سربلند بودن: کنایه از بزرگی و برتری / سر و دل: مجاز از انسان، شخص / اشاره به آیهٔ «تُعِزُّ مَن تَشاءُ و تُذِلُّ مَن تَشاءُ» (هرکس را بخواهی، عزّت می‌دهی و هرکس را بخواهی، خوار می‌کنی.)

قلمرو زبانی

نژند: خوار و زبون / مرجع «او»← خداوند / مرجع «ش» (مصراع اول) ← آن سر و (مصراع دوم) ← آن دل حذف فعل «است» به قرینهٔ معنایی← آن سر، بلند [است] که او آن را بلند خواهد. آن دل، نژند [است] که او آن را نژند خواهد.

قلمرو فکری

نیکی و بخشش خداوند همیشگی است و به هرکس آنچه لازم بوده، بخشیده‌است.(بخشندگی و لطف همیشگیِ خدا)

قلمرو ادبی

گشاده بودن درِ احسان: کنایه از بخشش بسیار داشتن / درِ احسان: احسان مانند خانه‌ای است که «در» دارد. (استعاره)

قلمرو زبانی

نابسته: گشوده، باز / می‌بایست: لازم بود، ضرورت داشت / احسان (نیکی، بخشش): هم‌آوا با احصان (استوار و محکم کردن) / هم‌آوا: کلماتی‌که از لحاظ تلفظ یکسان اما از نظر نوشتار متفاوت هستند: حیات، حیاط ـ غربت، قربت

قلمرو فکری

خداوند جهان هستی را به شکلی آفریده‌است که ذره‌ای کم یا زیاد نیست. (نظام احسن آفرینش)

قلمرو ادبی

مو: مجاز از هرچیز بسیار کوچک / یک مو بیش و کم نبودن: کنایه از کامل و بی‌نقص بودن

قلمرو زبانی

وضع: شکل، حالت، روش / نی: نه / وضع: مفعول / موی: نهاد شکل مرتب‌شدهٔ بیت← [خداوند] وضع عالم [را] را به ترتیبی نهاده [است] که نی یک موی بیش باشد و نی [یک موی] کم [باشد]

قلمرو فکری

اگر لطف خداوند شامل حال کسی شود، همهٔ بدبختی‌ها به خوشبختی تبدیل می‌شود. (لطف خدا سبب خوشبختی)

قلمرو زبانی

اِدبار: بدبختی، سیه‌روزی؛ متضادّ اقبال / قرین: همنشین، همراه، همدم / اقبال: خوشبختی، سعادت حال (زمان حاضر، کیفیت چیزی): هم‌آوا با هال (راهرو، سرسرا، لابی) / مرجع «ش»← خداوند / گردد (= شود): فعل اِسنادی

قلمرو فکری

اگر توفیق و توجه خداوند همراه نباشد، چاره‌جویی و اندیشه کمکی نخواهد کرد. (برتری توفیق الهی بر تدبیر و اندیشه)

قلمرو ادبی

پای یک سو نهادن: کنایه از همراهی نکردن، کناره‌گیری کردن از انجام کاری / پای و رای: جناس ناهمسان (ناقص)

قلمرو زبانی

توفیق: آن است که خداوند، اسباب را موافق خواهش بنده، مهیّا کند تا خواهش او به نتیجه برسد؛ سازگار گردانیدن تدبیر: چاره‌اندیشی / رای: اندیشه، فکر، عقل / مرجع «او»← خدا / توفیق: نهاد / حذف به قرینهٔ لفظی: نه از رای کار آید

قلمرو فکری

اگر خداوند به عقل انسان درک و آگاهی نبخشد، همیشه در گمراهی خواهد ماند. (گمراهی خرد بدون بصیرت الهی)

قلمرو ادبی

روشنایی: استعاره از آگاهی، قدرت درک و فهم

قلمرو زبانی

تیره‌رایی: بداندیشی، گمراهی / خرد را: به خرد / را: حرف اضافه / خرد: متمم / روشنایی: مفعول شکل مرتب‌شدهٔ بیت← اگر روشنایی [را] به خرد نبخشد تا ابد در تیره‌رایی بماند.

قلمرو فکری

بالاترین مرتبهٔ عقل در راه شناخت خدا آن است که به ناآگاهی خود اعتراف کند. (اظهار عجز از شناخت خدا)

قلمرو ادبی

راه: استعاره از خداشناسی، معرفت الهی

قلمرو زبانی

شکل مرتب‌شدهٔ بیت← کمال عقل در این راه آن باشد که گوید از هیچ [چیز] آگاه نیستم. / کمال: نهاد / آگاه: مسند